قانون نظام معماری و ساختمانی

ماده 1 - به منظور رعایت اصول فن معماری و ساختمانی و شهرسازی در کشور و ایجاد امکانات و تسهیلات برای بالا بردن سطح و کیفیت کار افرادی که امر تهیه نقشه های ساختمانی و اجرای آن را به عهده دارند در مرکز هر استان یا فرمانداری کل سازمانی به نام سازمان نظام معماری و ساختمانی که در این قانون "سازمان " نامیده می شود تاسیس می گردد.
ماده 2 - سازمان نظام معماری و ساختمانی سازمانی است مستقل و دارای شخصیت حقوقی .
ماده 3 - برای تشکیل سازمان هر استان یا فرمانداری کل وجود حداقل 30 نفر عضو واجد شرایط ضرورت دارد.
ماده 4 - طراحان مربوط به ساختمان و شهرسازی از قبیل مهندسان معمار و مهندسان راه و ساختمان و مهندسان شهرساز و مهندسان تاسیسات می توانند به عضویت "سازمان " پذیرفته شوند.
تبصره - اشخاص حقوقی که در زمینه های فوق فعالیت دارند نیز می توانند به عضویت "سازمان " پذیرفته شوند.
ماده 5 - برای احراز عضویت سازمان دارا بودن پروانه اشتغال که از طرف
وزارت آبادانی و مسکن صادر می شود ضروری است ، آیین نامه مربوط به شرایط عضویت و نحوه صدور پروانه اشتغال و ترتیب و مدت صدور آن از طرف وزارت آبادانی و مسکن تهیه و به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.
ماده 6 - تقاضاکنندگان پروانه اشتغال پس از اعلام وزارت آبادانی و مسکن باید در هر محل برای دریافت پروانه اشتغال به وزارت مذکور مراجعه نمایند. از تاریخی که وزارت آبادانی و مسکن در هر محل اعلام خواهد نمود وزارتخانه ها و موسسات دولتی و یا شرکت هایی که اکثریت سهام آنها متعلق به دولت است فقط به مهندسان معمار و ساختمان و تاسیسات و شهرساز اعم از حقیقی یا حقوقی که احراز عضویت سازمان را نموده و پروانه اشتغال داشته باشند کار طراحی و اجرایی ارجاع خواهند نمود. در شهرهایی که از طرف وزارت آبادانی و مسکن اعلام خواهد شد شهرداریها در مورد نقشه های ساختمانی برای صدور پروانه ساختمان فقط نقشه ای را خواهند پذیرفت که از طرف دارنده پروانه اشتغال امضا شده باشد.
تبصره - در مورد ارجاع کار طراحی و اجرایی به موسسات خارجی گواهی صلاحیت طراحان امور مربوط پس از تایید وزارت آبادانی و مسکن به جای پروانه اشتغال معتبر خواهد بود. مقررات مربوط به صدور پروانه کار که از طرف وزارت کار و امور اجتماعی اجرا می شود کماکان به اعتبار خود باقی خواهد بود.
ماده 7 - سازمان دارای هیات مدیره ای خواهد بود که در پایتخت از 15 نفر و در مراکز استانها و فرمانداریهای کل از هفت نفر به انتخاب اعضا برای مدت سه سال تشکیل خواهد شد.
آیین نامه مربوط به نحوه انجام انتخابات و شرایط لازم برای عضویت در هیات مدیره سازمان و تعداد نماینده هر یک از حرف طراحان امور مربوط به ساختمان و شهرسازی در هیات مدیره و نحوه تشکیل و وظایف آن در زمینه حفظ شئون و حیثیت حرفه معماری و ساختمانی و تنظیم روابط حرفه ای بین صاحبان حرف مذکور و کارفرمایان و حفظ حقوق و تعیین تکالیف متقابل آنان نسبت به یکدیگر از طرف وزارت آبادانی و مسکن تهیه و به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.
ماده 8 - هر "سازمان نظام معماری و ساختمانی " دارای یک شورای انتظامی خواهد بود که از سه نفر از اعضای سازمان تشکیل می شود یکی از اعضای شورای انتظامی را هیات مدیره سازمان انتخاب و معرفی خواهد کرد و انتخاب بقیه به عهده اعضا سازمان می باشد. اعضا شورای انتظامی باید لااقل دارای مدرک تحصیلی لیسانس و 10 سال سابقه کار باشند.
ماده 9 - سازمان نظام معماری و ساختمانی مرکز دارای شورای تجدید نظر انتظامی خواهد بود که از سه نفر به انتخاب اعضا تشکیل می گردد. اعضای شورای تجدید نظر انتظامی باید لااقل دارای مدرک تحصیلی لیسانس و 15 سال سابقه کار باشند.
تبصره 1 - مرجع تجدید نظر از آرای شورای انتظامی استانها و فرمانداریهای کل نیز شورای تجدید نظر انتظامی پایتخت است .
تبصره 2 - اعضا هیات مدیره نمی توانند به عضویت شورای انتظامی و شورای تجدید نظر انتظامی انتخاب شوند.
ماده 10 - مرجع رسیدگی به شکایات اشخاص و تخلفات طراحان امور مربوط به ساختمان و شهرسازی شورای انتظامی می باشد. آیین نامه طرز تعقیب و رسیدگی به تخلفات مذکور به وسیله شورای انتظامی و نحوه اجرای احکام صادره از طرف وزارت آبادانی و مسکن تهیه و به تصویب کمیسیونهای دادگستری و آبادانی و مسکن مجلسین خواهد رسید.
تبصره 1 - سازمان نظام معماری و ساختمانی می تواند بدون شکایت شاکی نیز تعقیب هر یک از صاحبان حرف طراحان امور مربوط به ساختمان و شهرسازی را در صورت تخلف از شورای انتظامی درخواست نماید.
تبصره 2 - مرجع رسیدگی به شکایات اشخاص و تخلفات و مسائل مربوط به امور معماری و ساختمانی استان یا فرمانداری کل که فاقد سازمان معماری و ساختمانی باشد شورای انتظامی و سازمان استان یا فرمانداری کل مجاور به تشخیص سازمان مرکزی خواهد بود.
ماده 11 - مجازاتهای انتظامی به قرار زیر است :
1 - اخطار کتبی .
2 - توبیخ کتبی .
3 - محرومیت از کار از یک ماه تا سه ماه .
4 - محرومیت از کار از سه ماه تا شش ماه .
5 - محرومیت از کار از شش ماه تا سه سال .
تبصره 1 - کسانی که به سه مرتبه محرومیت موقت از کار محکوم شده باشند در صورتی که برای بار چهارم نیز مرتکب تخلفی گردند که مجازات آن محرومیت موقت از کار باشد به محرومیت دائم از کار محکوم خواهند شد.
تبصره 2 - آرا شورای انتظامی در صورتی که دائر به عدم وقوع تخلف و یا محرومیت موقت یا دایم از کار باشد قابل تجدید نظر خواهد بود.
ماده 12 - مراجع قضایی در مورد رسیدگی به اتهامات طراحان امور مربوط به ساختمان و شهرسازی به شرح مذکور در ماده 4 که مربوط به حرفه آنها باشد نظر مشورتی شورای انتظامی را خواستار می شوند و شورای انتظامی مکلف است حداکثر ظرف یک ماه اعلام نظر نماید در صورت عدم وصول نظر شورای انتظامی در موعد مذکور مراجع قضایی تصمیم شایسته اتخاذ خواهند کرد.
تبصره - در مورد رسیدگی به اتهامات ناشی از امور فنی مربوط به هر یک از رشته های مهندسی غیر از موارد مذکور در این ماده مراجع قضایی نظر مشورتی هیات مشاوره فنی متشکل از سه نفر از مهندسین در رشته مربوط به معرفی کانون مهندسین را خواهد خواست .
هیات مذکور مکلف است ظرف یک ماه نظر خود را اعلام نماید در غیر این صورت مراجع قضایی تصمیم لازم را اتخاذ خواهند نمود.
ماده 13 - اصول فنی و بهداشتی و همچنین قواعدی که باید در ساختمانها مورد عمل و اجرا قرار گیرد و نیز مقررات مربوط به کیفیت ساختمانها از لحاظ مصالح ساختمانی و روش معماری در مناطق مختلف کشور و مقررات مربوط به تاسیسات و تجهیزات و وسائل ایمنی در ساختمانها و به طور کلی نظاماتی که رعایت آنها در ساختمان ضرورت دارد و همچنین انواع ساختمانهایی که عملیات اجرایی آن مستلزم داشتن مهندس ناظر مسئول می باشد به موجب آیین نامه ای خواهد بود که از طرف وزارت آبادانی و مسکن و وزارت کشور تهیه و به تصویب هیات وزیران خواهد رسید.
ماده 14 - شهرداریها مکلفند مقررات آیین نامه امور ساختمانی مذکور در ماده 13 این قانون را رعایت نمایند.
ماده 15 - هرگاه بر اثر عدم رعایت مقررات و اصول فنی یا به کار بردن مصالح نامناسب و غیر کافی و یا مسامحه و بی مبالاتی یا بی احتیاطی مهندسان محاسب ، نظار فنی ، پیمانکاران و معماران و به طور کلی کسانی که مسئولیت صحت انجام ساختمان به عهده آنها محول است جرمی واقع شود مسئول مربوط بر حسب مورد طبق مقررات از لحاظ کیفری مورد تعقیب قرار خواهد گرفت .
قانون فوق مشتمل بر پانزده ماده و نه تبصره پس از تصویب مجلس سنا در تاریخ روز شنبه 12/12/1351 در جلسه روز سه شنبه اول خرداد ماه یک هزار و سیصد و پنجاه و دو به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
نایب رییس مجلس شورای ملی - حسن خطیبی

سیستمهای آبکشی از چاه

منجنون:

دربعضی از مناطق آب زیر زمینی در عمق بسیار کمی از سطح زمین قرار دارد بنابراین با کمک "منجنون" آب را از داخل چاه بیرون می کشیدند. "منجنون" اهرمی است که تقریباً در وسط خود تکیه گاهی برای حرکت الاکلنگی خود دارد. در آن سمتی که بر روی چاه قرار می گیرد چوبی بلند جهت آبکشی وصل شده که در انتهای آن سطل آب قرار گرفته است و سر دیگر محور، وزنه های سنگی متصل شده است. حال با کمک یک یا چند نفر منجنون با حرکت الاکلنگی آب را ازداخل چاه به بیرون هدایت می کند.

                      - آرشیو دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی تهران

                                                      - مدل ساخته شده منجنون در امور آب شهرستان بناب

گاوچاه-گاو رو

در قدیم برای کشیدن مقدار زیادی آب از چاه ها در بعضی مناطق به جای استفاده از نیروی انسانی، مکانیسمی ایجاد می شد تا به وسیله گاو یا حیوانات دیگر آب را از چاه بیرون بکشند. یکی از آن ها گاوچاه (یا گاورو) است.

 ساختمان گاوچاه به شرح زیر است:

قطر میله چاه را فراختر درست می کردند تا دلوهای بزرگ حدود 200 لیتر به بالاتر پر از آب را به راحتی بالا بکشند. برای اینکه جداره میله چاه ریزش نکند دورادور آن را از عمق تا سطح زمین، با سنگ و ساروج سنگ چین می کردند. پس از احداث چاه در طرفین آن دو ستون با سنگ و ساروج، آجر یا خشت خام می ساختند. ارتفاع ستون ها بین 5/2 تا 5/4 و گاهی بیش از این ارتفاع داشت. سوراخ هایی فراخ در مقابل همدیگر در این ستون ها ایجاد می شد. تیرهای چوبی در آن قرار می دادند تا این دو ستون با همدیگر متصل شود. سپس ((چرخ آبکش)) را در آن سوار می کردند. در کنار چاه سراشیبی ایجاد می شد تا حیوانی که با کمک آن قرار بود آب را از چاه بکشد تا به راحتی بتواند در آن به صورت رفت و برگشت حرکت نماید.

حال طریقه کشیدن آب بدین گونه بوده که سر طنابی را به گاو (یا حیوانات دیگر) و سر دیگر آن را پس از عبور از بالای چرخ آب کشی به دلو می بستند. حرکت گاو به طرف جلو در سراشیبی باعث بالا آمدن آب می شد. سپس دلو پر از آب را درون حوضی می ریختند و آب مصرفی تأمین می گردید.

قدیمی ترین نقشی که از گاوچاه در دست است، نقاشی ای در غرب مسجد جامع اصفهان می با شد که تاریخ آن متعلق به سال 1199 ه ق. ( زمان زندیه) است. احتمالاً استفاده از این سیستم آب کشی بیش از 220 سال قمری نیست.

                                                   - مدل ساخته شده گاوچاه در موزه آب سعدآباد

                                  - کورس- غلامرضا و همکاران. آب  و فن آبیاری در ایران باستان. تهران. وزارت آب و برق. شکل 62

((منبع مورد استفاده: صفی نژاد. جواد 1383. گاوچاه های فارس با تکیه بر گاوچاههای جهرم. وزارت نیرو، مؤسسه گنجینه ملی آب ایران))

گاوگرد:

یکی دیگر از مکانیسم هایی که به وسیله نیروی حیوان آب را از چاه بیرون می کشند"گاوگرد"است.  گاوگرد سیستمی است که با مکانیسم یک ماشین ارتباط دارد که نیروی محرکه آن حرکت گاو است.

طرزکار آن به گونه ای است که گاو به گرد چاه می گردد و اهرمی چوبی را که یک سر آن به این حیوان و سر دیگر به محور یک چرخ دنده افقی متصل است، با خود می گرداند. دنده های چرخ افقی با دنده های چرخ عمودی درگیر می شود و آن را به حرکت در می آورد. به این چرخ دنده یک محور افقی متصل بوده که سر دیگر آن چرخی به ایستایی عمودی بر روی چاه قراردارد. تعدادی کوزه با فاصله های معین به دو رشته طناب متصل شده که بر روی چرخ سوم قرار می گرفته است. چرخش این چرخ باعث می شده که کوزه ها به عمق چاه رفته و پر از آب به دهانه چاه برگردند و در داخل حوضچه ای خالی کند. به همین دلیل چاههای گاوگرد را عریض تر و طویل تر از چاه های معمولی حفر می کردند تا کوزه های آب به راحتی از سمتی به داخل چاه روند و از سمت دیگر آن خارج شوند.

در گذشته مردم کرمان از این سیستم استفاده می کردند.   

                                   - سید محمد هاشمی ، کاریزهای کرمان، مجله مردم شناسی،1335

طاق شاه عباسی

در میان کوهستانهای شرقی شهر طبس، سازه ی دست ساخته ایست با پیکری آجری که تاجی از سنگ دارد.

بند یا طاق شاه عباسی . این بند که در دره کانیونی سردر است ، در پایین طاقی است آجری که پاکار آن بر کوههای سنگی دوطرف رودخانه قرار دارد . 11متر بلندای طاق با پهنای متغییر، به گونه ای بی مثال است .در گذشته با ایجاد طاقی بر روی رودخانه ، در محلی که باید بند جا می گرفته ،مانع حرکت آب نمی شدند و بنایی بند را که مدتهای مدیدی طول می کشیده ، اجرا می کردند .پس از اتمام ساختمان بند ،با تونل کوچک انحرافی، آب را منحرف می کردند تا زیر طاق با مصالح محکم مسدود شود .سپس تونل انحرافی، مسدود شده آب به مسیر اصلی باز می گشته و در پشت سد انباشته می شده وبالای بند در آخرین مرحله مرمت طاق شاه عباسی ،با قلوه سنگهایی ساخته شده که این امر به فرموده شاه عباس صورت پذیرفته . طاق شاه عباسی شاهکار معماری باستانی در منطقه است که پیشینیان با هدف جلوگیری از هدر رفت آب و سیلابهای فصلی اقدام به ساخت آن نموده اند.این طاق زیبا و مستحکم در دره کانیونی باریک و متشکل از صخره های آهکی قد بر افراشته و ازنظر شرایط زمین شناسی در بهترین محل ممکن ساخته شده است .در واقع طاق شاه عباسی نوعی سد قوسی است که از استحکام ویژه ای برخوردار است .این سد یا به عبارتی طاق شاه عباسی از جمله سدهای پیشرفته جهان است .در کوههای نزدیک قلعه قلات طبس که حالت عمودی دارند و بالا رفتن از آنها به هیچ روی امکان ندارد ،سوراخهایی چهار گوش و یا بیشتر راست گوشه در بدنه ی این کوهها دیده می شود که با نام خانه "گبر " به گونه ای رازآمیز زبانزد مردم شهر طبس است . با اولین بررسیها میتوان دریافت این سوراخها برای جا به جا نمودن آب از رودخانه به سوی دیگر کوه ویا انتقال آب به شهر طبس ایجاد شده اند، ولی با ریزش کوه وفرو ریختن قسمتهایی از آنها ، به این صورت به چشم می آیند . در حقیقت این سوراخها نوعی کاری یا قنات بوده اند که در گذشته آب رودخانه را به شهر طبس می رسانده اند و با ریزش کوه به این شکل در آمده ،به چشم می آید.

طبس شهری که بوده ، هست و می ماند .

حمام

حمام

حمام در لغت به معنی آب تنی وشستشو و همچنین محل شستشو و غسل است.

در قدیم گرمابه ها نه تنها محلی بود برای شستشو، اصلاح و غیره بلکه گرمابه بیشتر مرکز تجمع بوده است. زیرا همراه کار تفریح می کردند و هم وقت آزاد زیاد بود و از طرفی مرکز یا محل به خصوص فقط برای تفریح وجود نداشته است. به همین جهت حمام زنان گاهی یک روز طول می کشید و صبحانه و ناهار با خود به حمام می بردند. حمام کردن آنقدر طولانی بود که استاد حمامی برای مشتریان آب آلو، آب زرشک، دوغ، آب انار و چای تهیه می کرد. در بعضی از حمام ها آبدارخانه یا قهوه خانه  وجود داشت. معمولاً  در حمام ها کارهایی چون پذیرایی در سربینه، استحمام و کیسه کشی (ماساژ)، حنا بستن، سرتراشی، ریش تراشی، حجامت و رگزنی توسط دلاک و ... انجام می شد.

فضاهای ارتباطی

ورودی:

درحمام های قدیمی ورودی های اصلی آن درارتباط مستقیم با گذرگاهای اصلی، بازار، نزدیک مساجد، مرکز محله و... ساخته می شد. درها کمی پایین تر و گاهی دو سکو برای نشستن در دو طرف آن برای افراد مسن تعبیه می شد. به طور کلی ورودی حمام در ارتباط مستقیم با سربینه قرار نمی گرفت بلکه با پیچ و خم ها و گردش هایی در دالان تعبیه می کردند تا هم از ارتباط مستقیم هوای داخل سربینه با هوای خارج جلوگیری شود و هم اینکه از دید رهگذران به دور باشد.

سربینه (رختکن):

در حمام های کوچک فضای سربینه فقط به یک سالن خلاصه می شود. حوضی در وسط آن قرار داشت و سکوهایی در اطراف و دالانی که به گرمخانه وصل بود. ولی حمام های بزرگ دارای سکو یا ایوان هایی بود که دور تا دور فضای رختکن را می پوشاند و از سطح زمین بالاتر قرار می گرفت که کارهایی مثل کندن و پوشیدن لباس- کشیدن قلیان- نماز- چای و ... روی این سکو ها انجام می شد. در داخل سالن رختکن ها معمولاً یک یا دوحوض برای آب کشیدن پا قرار داشت.

سرد اخوان (هشتی):

فضایی است بین سربینه، گرم خانه (بینه)، توالت و ... که قبل از گرم خانه ساخته می شد.

گرمخانه (بینه):

در گرمخانه کارهای صابون زدن، مشت و مال، لیف زدن، درازکشیدن و ... انجام می گرفت.

چال حوض:

معمولاً فضای سرپوشیده بود که وسط آن حوضی شبیه به استخر وجود داشت. یعنی فضایی سربسته و نسبتاً گرم برای تفریح بود.

خزینه:

حوض سرپوشیده آب گرم است که جهت استحمام تمام مراجعین به جای وان و دوش استفاده می شد. خزینه از زیر توسط تون گرم می شده و هر سال یک یا دوبار آب آن عوض می گردید. آب کسر شده از آنها که برای صابون زنی و لیف زنی برداشت می شد از آب چاله حوض و آب انبار حمام که مسلط بر خزینه بود تأمین می گردید.

کوزه انداختن:

غالباً آب حمام ها سالی یک یا دو بار بشتر عوض نمی شد. همچنین آب خزینه صبح ها در دقایق اولیه بعد از باز شدن حمام ( پس از کوزه انداختن) صاف و زلال و در نزدیکی غروب به صورت لجن ومتعفن در می آمد. برای پاک کردن آب خزینه کوزه مسی تعبیه شده بود که سوراخ ریزی در کف داشت وهر روز صبح پیش از باز شدن حمام کارگری خبره و نیرومند، آن را بدست گرفته و وارد خزینه می شد. او با یک دست، دسته و با دست دیگر ته کوزه مسی را نگه می داشت و به اطراف خزینه می گرداند. با بیرون آمدن هوا از سوراخ کوچک، تمام کثافات و لجن ها از دهانه کوزه به داخل آن می رفت و پرمی شد.

سیستم گرمایی:

در گذشته سیستم گرم کننده حمام ها متشکل از تون، تنور، گربه رو و خان ها بود.

تون، دالان یا زیر زمینی دخمه مانند با ورودی جداگانه است. محل تون در جنب خزینه حمام، در سطحی پایین تر قرار می گرفت. ادامه تون محلی است که به وسیله چند پله پایین رفته و به فضایی به نام تنور می رسید. تنور در زیر خزینه حمام قرار دارد.

نام متصدی تون یا کسی که تون را اداره می کند "تون تاب"بود. آماده سازی سوخت برای استفاده در تنور گرمابه و همچنین کنترل آتش بر عهده تون تاب بوده است. یکی از وظایف تون تاب این است که تابستان ها از طویله ها و اصطبل ها برای سوخت زمستان فضولات حیوانی را جمع نموده و سپس پس از مرتب و دسته دسته کردن، در قسمت انبار تون می چید.

هرچند یک دودکش مستقیماً در بالای سر تنور هم وجود داشت، اما خزینه آب گرم و تنور زیر آن در هر نقطه قرار می گرفت دودکش دیگر از نقطه مقابل کوره در سمت دیگر حمام بالا می رفت. این دودکش به صورت مجرای وسیعی به نام "گربه رو"بود که یک نفر به صورت خمیده می توانست از آن عبور کند.

این مجرا در زیر گرمخانه به صورت مشبک در آمده و مجراهای دیگر از آن منشعب می شدند که مجدداً به مجرای اصلی بر می گشت. به این مجراها "خان"می گفتند. این خان ها کار تهویه و گرم کردن کف حمام را انجام می داد.

آب رسانی حمام ها:

در حمام های قدیمی به علت وجود خزینه مصرف آب به حداقل ممکن می رسید. زیرا به غیر از مقداری که برای صابون زدن و شستن سر و بدن استفاده می گردید، عملاً آبی مصرف نمی شد. در گذشته آب حمام ها از آب رودخانه، چشمه، چاه، قنات و ... تأمین می گردید.

                          - حمام گنجعلیخان کرمان

دفع فاضلاب و پساب در تخت جمشید

نخستین گام در بنای یک شهر، گزینش زمین مناسب است. سپس آن را جهت ساخت و ساز آماده می کنند. هموار ساختن زمین، بخش بندی و مشخص کردن کاربری هر بخش، آرایش بندی خیابان ها، ساماندهی آبراهه ها، ساختن پساب روها برای بیرون راندن رواناب های شهری و گنداب های خانگی، همه بخش هایی ازیک فرایند آماده سازی زمین برای برپایی یک شهر از پیش برنامه ریزی شده است.

در تخت جمشید مانند بسیاری از شهرهای نوپای امروزی، ساماندهی پساب روها بخشی از آماده سازی زمین بود. کاری بزرگ که شگفتی های پژوهشگران را برانگیخت. اشمیت که کار کاوش علمی تخت جمشید، در سالهای 1314 تا 1318 ﻫ.ش به او سپرده شده بود در گزارش خود می نویسد "شبکه آبروهای زیر زمینی از لحاظ عظمت، عمل بسیار قابل ملاحظه است". سامی نیز در کتاب پایتخت های شاهنشاهان هخامنشی، از این کار به نام شاهکار معماری و هنری یاد می کند.

ساماندهی آبراهه ها و بیرون راندن رواناب های برون شهری:

تخت جمشید در گوشه ای از یال جنوبی کوه رحمت که دماغه کوتاهی از این کوه با شیبی آهسته به سمت غرب جلگه مرودشت کشیده شده ایجاد گردیده است. برای جلوگیری رسیدن آب از کوه رحمت به تخت جمشید دوگونه چاره جویی شده است: 1- چاه سنگی 2- خندق

1) چاه سنگی:

چاه سنگی تخت جمشید در شرق بنای خزانه و در هشتاد متری جنوب آرامگاه در دل کوه کنده شده است. در واقع آب انباری است که می تواند آب فراوانی را در خود جای دهد. آبراهه ها و جوی هایی که ازگوشه و کنارکوه رحمت به سمت این چاه کشیده شده است، در دامنه آن دیده می شود. این چاه، رواناب های بخشی از دامنه کوه رحمت را پیش از رسیدن به تخت جمشید در خود قرار می دهد.

2) خندق:

در راستای کرانه شرقی تخت جمشید نشانه هایی از هفت تپه کوچک دیده شده است. خاکبرداری های اشمیت برروی یکی از تپه ها نشان داد که این تپه از ریزش برج خشتی مکعب مانندی پدید آمده است. وی دریافت که دیگر تپه ها نیز باید چنین ویژگی هایی داشته باشند. همه برج ها با بارویی به ضخامت ده متر، به یکدیگر دوخته شده و دیواری رخنه ناپذیر را پدید می آورد. درست در پشت این دیوار، رو به سمت کوه، خندقی در دل کوه کنده بودند که تا 6 تا 5/9 متر پهنایش بود و ژرفایش به 6/2 متر می رسد. این دیوار مانع خوبی برای بریدن پای بیگانه از پهنه تاج و تخت شاهی بود و هم راهی برای بستن رواناب کوه و نرسیدنش به پهنه کاخ است. در سمت بالادست خندق، جوی های تراشیده شده فراوانی در دامنه کوه دیده می شود که به خندق راه دارند.

چاره رواناب های شهری در تخت جمشید:

1) پساب شاخه ها:

داریوش بنای پساب روهای زیرزمینی تخت جمشید را همگام با مسطح کردن بسترآن ایجاد کرد. در بیشتر جاها، این پساب روها را در زمین یکپارچه سنگی کوه تراشیده و آنگاه روی آنها را سنگهای بزرگ تراش خورده قرار داده و سپس تا سطح زمین را با خاک و سنگریزه پرکردند. تنها در جاهای گودکه نمی توانستند پساب روها را در سنگ کوه بتراشند، آنجا را نخست با سنگ وسنگریزه پرکرده و سپس پساب روها را با لبه گذاری سنگهای بزرگ درکنارهم ساختند.

پهنا و بلندای این پساب روی بزرگ زیرزمینی در همه جا یکسان نیست و به آبی که از پیرامون در آن گرد می آید، کوچک و بزرگ است. با این همه پهنای آن در هیچ کجا به کمتر از 1 متر نمی رسد. بلندای آن از جایی به جای دیگر تفاوت دارد. جاهایی وجود دارد که این بلندا به 6 متر هم می رسد. در چفت و بست سنگها هیچ ملات چسبنده ای به کار نبرده اند. بزرگی و سنگینی سنگها و رویه های تراش خورده و آینه وار آنها از سوی دیگر، سازه ای استوار و بدون درز و شکاف پدیدار ساخته است. راه دستیابی به این سازه بی همتای آبی، پلکانی است که در بخش شرقی کاخ صد ستون خشایارشا بنا شده است. این راه پله که با بیست پله سنگی به درازا و پهنای 175 و 36 سانتیمتر و خیز 15 سانتیمتر به زیر بستر تخت جمشید راه می یابد، در انتها، به دو شاخه راست و چپ می رسد که یکی به سوی شرق و دیگری به سوی غرب امتداد دارد. کار سرکشی و لایروبی پساب روی بزرگ زیرزمینی به سربازان سپرده شده بود، دروازه آن را نیز در بخش اقامتگاه سربازان قرار داده بودند تا نیازی به رفتن سربازان در بخش آمد و شد بزرگان نباشد.

شاخه شرقی که زیر شاخه های کوچک و بزرگ بسیاری به آن می پیوندد، بخش بزرگی از پهنه تخت جمشید را زهکشی می کرد. شاخه شرقی نیز رواناب ساختمان های پای کوه رحمت را جمع می کرد.از این رو شاخه شاخه های این پساب رو می توانست همه تخت جمشید را با پهنه ای پیرامون 135000 متر مربع زهکشی کند.

بر پایه اندازه گیری اشمیت، شاخه مادرِ پساب رویِ زیرزمینی 15/1 پهنای کف و 75/1 متر پهنای بام دارد و شیبش در راستای شمالی جنوبی 005/0 است.این پساب روها توان گذر 8/3 متر مکعب آب در ثانیه را داشته اند.

پساب شاخه ها با شاخه های کوچک و بزرگش می توانست آب را از همه سو جمع کند و از پهنه تخت جمشید خارج کند.

2) ناودان:

ناودان محل عبور آب استکه به وسیله آن انتقال و هدایت آب از پشت بام به سطح زمین (گذر یا حیاط) و یا مسیر پساب صورت می گیرد. در گذشته به نحوه جمع آوری و هدایت آب خروجی از ناودان اهمیت می دادند. آب برف و باران پس از جمع شدن به صورت نقطه ای یا خطی به خارج انتقال می یابد و هرچه بنا با مواد و مصالح آسیب پذیرتری ساخته شود،حساسیت و اهمیت ناودان در آن افزایش پیدا می کند.

ناودان ها به انواع مختلفی تقسیم می شوند. اما در تخت جمشید از دونوع ناودان ((شره ای)) و((شیاری پنهان) استفاده شده است.

1-2) ناودان های شره ای:

در نمونه ی شره ای بدنه ناودان به صورت زائده ای از جداره جدا می شود تا آبی که از بام فرو می ریزد، دیوار را خیس نکند. در برخی جاها درازای ناودان را برای دیوار های سنگی کوتاه در نظر می گرفتند. در برخی دیگر مانند تخت جمشید تنها روزنه ناودان را بر روی بام می ساختند و بدنه آن را کار نمی گذاشتند. در این ویژگی آب بر روی تنه سنگی دیوار فرو می ریخت.

دیوار های سنگی اطراف تخت جمشید جان پناه سنگی کنگره دار بلندی دارد. پاره ای ازجان پناه های دیوار جنوبی تخت جمشید روزنه ای (روزنه ناودان) برای رد کردن آب دارد. باران که بر پهنه تخت جمشید می بارد، در راه آبهای باریکی که ژرفای آن از چند سانتیمتر و پهنای آن ها از سی سانتیمتر فراتر نمی رود جمع می شود و از این سوراخ ها به بیرون هدایت می شود.

2-2) ناودان های شیاری پنهان:

در ناودان های شیاری پنهان در درون جرز خشتی، با آجر و وملات چیزی شبیه به صندوقه ای که بالا و پایین آن باز است تعبیه کرده و یا تنبوشه های سفالی را درون جرز قرار می دادند تا بی آنکه ناودان دیده شود، آب از طریق آنها از پشت بام به بیرون هدایت شود.

در میان دیوار های پهن و ضخیم کاخ آپادانا، سوراخ های چهار بَر و راست گوشه وجود دارد که هر بَر آن 28 سانتیمتراست. این سوراخها ناودان های شیاری پنهان هستند که روزگاری راه آب بام کاخ آپادانا به پساب شاخه ها بود. در دیگر بناهای داریوش در تخت جمشید نیز با چنین شیوه ای آب به بیرون رانده می شد.

یک ویژگی همگانی در بناهای تخت جمشید این است که دیوار های پهن خشتی در اطراف و ستون های سنگی در میان، بام را نگه می دارد. با این ویژگی بهترین جا برای کارگذاری ناودان های شیاری توکار، در میان دیوار خشتی است. ناودان ها را با آجر پخته و ملات قیر می ساختند تا راهی برای نشت آب نگذارد و هم بتوانند فراخی ناودان ها را به اندازه دلخواهشان ایجاد کنند. اگر ناودان ها با لوله های سفالی ساخته می شد، فشار اندک دیوار می توانست ترکی را در لوله پدید آورد و راهی را برای نشت آب به دیوار خشتی باز نماید. این ناودان ها به یکی از پساب شاخه ها راه دارد و بدین گونه آب باران بی آنکه از بام برزمین فرو ریزد ازپهنه ی تخت جمشید خارج می شد.

3) دفع رواناب از سطح حیاط های تخت جمشید:

تخت جمشید با همه ساختمان ها وکاخ هایی که در آن بنا گردیده، پهنه های روبازی هم داشت که برای دفع رواناب آنجا هم چاره اندیشی شده بود. در این حیاط ها اگر شاخه هایی از پساب روها از زیر زمین می گذشت، سوراخ هایی را در یک یا چند جا از سنگ های درپوش تعبیه می کردند و کف حیاط را آن گونه شیب بندی می کردند که آب باران به سوی سوراخ ها جاری شود. نمونه این روش در حیاط کاخ هدیش وجود دارد. در قسمتهایی نیز با کشیدن جوی های باریک روبازی که ته آنها به درون یک پساب زیرزمینی راه می یافت، این کارانجام می شد. شیب زمین را به سمت جوی ها هدایت می کردند تا آب باران درون آنها جاری شود وبه نزدیکترین پساب زیرزمینی فرو ریزد. نمونه این کار نیز درحیاط جنوبی آپادانا انجام شده است. در سمت شرق این حیاط چند جوی روباز با کف ودیواره های ناهموار دیده می شود که در بستر سنگی زمین کنده شده است. پهنای این جوی ها 10تا 35 سانتیمتر و ژرفای آنها تا 18 سانتیمتراست. آب این جوی ها به جوی سرباز بزرگتری می ریزد و سپس به درون یکی از شاخه های بزرگ پساب زیرزمینی هدایت می شود.

4) دفع فاضلاب:

در تخت جمشید برای دفع فاضلاب از لوله های سفالی (تنبوشه) استفاده شده است. نمونه هایی که در تخت جمشید دیده شده، نشان می دهد که این روش در 2500 سال پیش تا زمان برچیده شدنش در سده ی گذشته چندان دگرگون نشده است. برای نمونه در دفع فاضلاب خانه افسران از 6 تنبوشه استفاده شده که برای چفت و بست آنها در هم یک سر تنبوشه را کوچکتر و سر دیگرش را بزرگتر ساخته بودند. برای پیشگیری از شکستن لوله ها نیز اطراف دهانه بیرونی را با آجرهایی قاب کرده بودند.

منابع:

1) جواهری، پرهام- جواهری، محسن 1380. چاره آب در تاریخ فارس. جلد دوم. گنجینه ملی آب ایران-کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران

2) فخار تهرانی،  فرهاد. آشنایی با سازه های سنتی. جزوه درسی دانشگاه شهید بهشتی